Isibeletho Nomlomo Wesibeletho: Ukwakheka, Indima, Nobaluleko
Isibeletho nomlomo waso yizingxenye ezibalulekile zesistimu yokuzala kowesifazane. Zidlala indima enkulu ekuyeni esikhathini, ekuzaleni, nasekusekeleni ukukhulelwa.
Isibeletho siyitho esimise njengophentshisi esisendaweni ephakathi kwesinye nendunu. Sixhasa ukukhulelwa kusukela ekumileni kweqanda elichumile kuze kufike isikhathi sokubeletha [1]. Umlomo wesibeletho, ngakolunye uhlangothi, uyinxenye engezansi yesibeletho. Usebenza njengomnyango, uvumela isidoda ukuba singene negazi lokuya esikhathini liphume [2].
Kulesi sihloko, sizofunda ngemininingwane mayelana nesibeletho nomlomo wesibeletho, i-anatomy yawo, umsebenzi wawo, nezimo zempilo ezingawathinta la matho okuzala. Lesi sihloko siphinde sihlanganise namathiphu okusiza impilo yesibeletho nomlomo waso.
Isibeletho: Indima Eyinhloko Ekuzaleni Nasekhulelweni
Isibeletho, esaziwa nangokuthi isibeletho sowesifazane (womb), siyitho esimise njengophentshisi esitholakala ekujuleni esiswini noma emgodini wesisu. Ungasibona phakathi kwesinye nendunu kunoma iyiphi isithombe se-anatomy yokuzala kowesifazane.
I-Anatomy Yesibeletho
Isibeletho sinongqimba abathathu abakhulu:
- I-Endometrium: Lona ungqimba lwangaphakathi kakhulu lwesibeletho. Luyakhukhumala ngesikhathi somjikelezo wokuya esikhathini ukuze lulungiselele iqanda elichumile. Uma ukukhulelwa kwenzeka, iqanda elichumile limila kulo ungqimba lwesibeletho. Kodwa-ke, uma ukukhulelwa kungenzeki, lolu ungqimba luyachitheka ngesikhathi sesigaba sokuya esikhathini emjikelezweni wokuzala kowesifazane [3].
- I-Myometrium: I-myometrium wungqimba ophakathi kwesibeletho futhi uqukethe izicubu zemisipha ebushelelezi. Ngesikhathi sokubeletha, le misipha iyaxinyeka ukuze isize ukukhipha ingane nezinye izinto ziphume emzimbeni.
- I-Perimetrium: I-perimetrium ungqimba olungaphandle kakhulu oluvikela isibeletho. Lusiza ukugcina ukuma kwesibeletho futhi lunikeza indawo ebushelelezi, egcotshiswe uwoyela enciphisa ukungqubuzana namanye amathumbu azungezile.

Indima Yesibeletho Ekuzaleni
Isibeletho siyitho elibaluleke kakhulu ekuzaleni nasekhulelweni. Okokuqala, sivumela amaseli esidoda ukuba adlule kuso afinyelele ethumbini le-fallopian, lapho iqanda lowesifazane litholakala khona ukuze lihlume.
Lapho ukuchuma kwenzeka, isibeletho sinikeza indawo ephephile ukuze iqanda elichumile lizifake odongeni futhi likhule libe usana. Ngesikhathi sokukhulelwa, isibeletho siba nezinguquko ezinkulu ukuze sixhase umbungu okhulayo esibelethweni. Ukuqonda isakhiwo sowesifazane okhulelwe kubalulekile ukuze siqonde ukuthi isibeletho nomlomo wesibeletho bazivumelanisa kanjani nezimo futhi basebenze ngesikhathi sokukhulelwa, kusukela ekuchumeni kuze kube ekuzalweni. Sikhula sisuke kosayizi wewolintshi encane ngaphambi kokukhulelwa sifike kosayizi wekhiwane elikhulu (i-watermelon) ekupheleni kokukhulelwa [4].
Umcamelo wesibeletho (uterine lining) unikeza ukudla/ukondla umbungu okhula kuze kube yilapho i-placenta isiqala ukusebenza kahle. Isibeletho siphinde sivikele umbungu ngokumcindezela ngobumnene (ukummanzisa) futhi sigcine indawo ezinzile ngaphakathi kwesikhwama samanzi (amniotic sac). Lapho ukukhulelwa sekuqediwe, isibeletho siyacindezela (siqine) ukuze sisize ekuzalweni komntwana.
Umlomo Wesibeletho: Isango Lesibeletho
Abesifazane abangakwazi kahle isakhiwo sesistimu yokuzala yabesifazane bangase babuze imibuzo efana nokuthi, ngabe umlomo wesibeletho uyingxenye yesibeletho noma yimaphi umehluko phakathi komlomo wesibeletho nesibeletho.
Umlomo wesibeletho uyindawo engezansi yesibeletho eyixhumanisa nomsele wokuzala (vagina). Usebenza njengomsele wokudlula phakathi kwesibeletho nemvelo yangaphandle. Lokhu kuchaza umehluko phakathi kwesibeletho nomlomo wesibeletho futhi kuphendula umbuzo othi, ngabe umlomo wesibeletho uyingxenye yesibeletho yini.
Isakhiwo SoMlomo Wesibeletho
Umlomo wesibeletho unezingxenye ezimbili eziyinhloko:
- I-Ectocervix: I-ectocervix iyingxenye engaphandle yomlomo wesibeletho ebonakala ngesikhathi sokuhlolwa kwesifuba sangasese (pelvic exam). Yindawo lapho umlomo wesibeletho uhlangana khona nesitho sangasese sowesifazane (umsele wokuzala) futhi iyivulo elivumela igazi lesikhathi sokuya esikhathini ukuthi liphume.
- I-Endocervix: I-endocervix iyingxenye yangaphakathi yomlomo wesibeletho eholela esibelethweni. Iyisitshanelo (ichannel) esisiza ukuvikela isibeletho futhi sidlale indima ekusizeni isidoda sihambe ngesikhathi sokukhulelwa.

Indima YoMlomo Wesibeletho Ekuzaleni
Umlomo wesibeletho ukhiqiza isikhwehlela somlomo wesibeletho, esiguqukayo ngesikhathi sokuvuthwa kwamaqanda ukuze sisize isidoda sihambe siye eqandeni. Umlomo wesibeletho futhi usebenza njengodonga lokuvikela, uvimbele amabhaktheriya ayingozi ukuthi angene esibelethweni.
Ngesikhathi sokukhulelwa, umlomo wesibeletho wakha isikhwehlela esivala isibeletho futhi sivikele ingane ekuthelelekeni [5]. Ubude bomlomo wesibeletho bubalulekile ekugcineni ukukhulelwa, ngoba umlomo wesibeletho omfushane ungakhuphula ingozi yokubeletha ngaphambi kwesikhathi. Njengoba ukukhulelwa kusondela ekugcineni, umlomo wesibeletho uyathamba, ufushane, futhi uvuleke ukuze ulungiselele ukuzalwa komntwana.
Izimo Ezingenza Umthelela Esibelethweni
Lezi zimo ezilandelayo zingathinta isibeletho:
- Ama-fibroid esibelethweni: Ama-uterine fibroids yizikhula ezingeyona umdlavuza esibelethweni. Ukuba nama-uterine fibroids kungabangela ukuhamba kwegazi eliningi ngesikhathi sokuya esikhathini, ubuhlungu, noma ubunzima bokukhulelwa. Ama-fibroids angaphinde athinte ukukhulelwa ngokwandisa ingozi yokubeletha kusenesikhathi.
Imibiko ikhombisa ukuthi cishe u-10% kuphela wama-fibroids aphela wodwa [6]. Ezinye izimo ezisele zidinga ukwelashwa, okuhlanganisa imithi, ukuhlinzwa, noma izindlela ezingahlinzeki, njengokuminyanisa imithambo yesibeletho (uterine artery embolization).
- I-Endometriosis: I-Endometriosis yenzeka uma izicubu ezifana nengaphakathi lesibeletho zikhula ngaphandle kwesibeletho. Ingabangela ubuhlungu obukhulu, imijikelezo yokuya esikhathini engajwayelekile, nokungabi nenzalo.
Ucwaningo lwango‑2022 lubonisa ukuthi abesifazane abane-endometriosis banengozi enkulu yokubeletha kusenesikhathi uma kuqhathaniswa nabesifazane abangenayo i-endometriosis [7]. Izindlela zokwelapha i-endometriosis zifaka ukuphathwa kobuhlungu, ukwelashwa ngamahomoni, nokuhlinzwa ukususa izicubu ezingaphezu kwamandla.
- Ama-Uterine Polyps: Ama-uterine polyps yizikhula ezincane emgodini ongaphakathi kwesibeletho. Angaholela ekuphumenini kwegazi okungajwayelekile noma aphazamise inqubo yokukhulelwa.
Izifundo zibonisa ukuthi abesifazane abane-endometrial polyps banengozi enkulu yokulahlekelwa ukukhulelwa (miscarriage) [8]. Ukuhlinzwa ukususa la makhula amancane kuyindlela yokwelapha ephumelelayo yokubuyisela ukusebenza kahle kwesibeletho.
Izimo Ezingenza Umlomo Wesibeletho Uthinteke
Nanka amanye amazinga ezempilo angathinta umlomo wesibeletho:
- I-Cervical Insufficiency: I-cervical insufficiency wukuthi umlomo wesibeletho uvuleka kusenesikhathi ngesikhathi sokukhulelwa, okwandisa ingozi yokulahlekelwa ukukhulelwa (miscarriage) noma ukubeletha kusenesikhathi. Abantu abephathwe ukuhlinzwa ngaphambilini noma ukulimala esibelethweni banengozi enkulu yokuthola i-cervical insufficiency. Ukwelashwa kuhlanganisa i-cervical cerclage — ukuthunga umlomo wesibeletho — noma ukuphumula embhedeni ukuze kusekelwe ukukhulelwa.
- I-Cervical dysplasia: I-cervical dysplasia ihilela ukukhula okungajwayelekile kwamaseli emlonyeni wesibeletho. I-human papillomavirus, noma i-HPV, iyimbangela evamile ye-cervical dysplasia. I-cervical dysplasia engelashwa ingaholela emdlavuzweni womlomo wesibeletho [9]. I-cryotherapy noma ukususa amaseli angajwayelekile kuyizindlela zokwelapha ezisebenzayo ukunciphisa lesi simo.
- Ukutheleleka Komlomo Wesibeletho: Izifo ezifana ne-chlamydia noma i-gonorrhea zingabangela ukuvuvukala komlomo wesibeletho futhi ziholele ezinkingeni ngesikhathi sokukhulelwa, njengokubeletha kusenesikhathi. Umlomo wesibeletho uba sengozini enkulu yokutheleleka ngesikhathi sokukhulelwa ngoba uba buthaka futhi uzwela kakhulu ngaphansi kwethonya lamahomoni okukhulelwa. Ama-antibiotic ayindlela evamile nephumelelayo yokwelapha ukutheleleka nokuvikela usana.
Amathiphu Okugcina Impilo Yesibeletho Nomlomo Waso
Ukugcina impilo yesibeletho nomlomo waso kubalulekile ekukwazini ukuzala nasekuphileni kahle ngesikhathi sokukhulelwa. Nawa amanye amathiphu asebenzayo angakusiza ugcine impilo enhle yesibeletho nomlomo waso:
-
Ukuhlolwa Okuvamile
Ukuhlolwa okuvamile kwezifo zabesifazane kubalulekile ekuqapheleni impilo yesibeletho nomlomo waso. Ngokwesibonelo, ukuhlolwa kwe-Pap smear — ukuhlolwa komdlavuza womlomo wesibeletho — kungathola amaseli angajwayelekile kusenesikhathi, kunciphise ingozi yomdlavuza womlomo wesibeletho [10]. Ukuhlolwa njalo futhi kuvumela udokotela wakho ukuba abone futhi aphathe izimo ezifana nama-fibroid noma ukutheleleka zisasekuqaleni ukuze kugwenywe izinkinga.
-
Umgomo we-HPV
Ukuthola umgomo we-HPV kuvikelwa ezinhlotsheni ezivame kakhulu zaleli gciwane ezihlotshaniswa nomdlavuza womlomo wesibeletho. Umgomo uphephile futhi uyasebenza, futhi unconywa kubafana namantombazane abaneminyaka engu-11 no-12 yi-American Urological Association [11].
-
Ukudla Okunempilo
Ukudla okulinganiselayo okucebe ngezithelo, imifino nemikhiqizo yembewu ephelele kusekela impilo yezitho zokuzala ngokunikeza ama-nutrient abalulekile. Ungawathola ama-nutrient abalulekile ekusebenzeni kahle kwezitho zokuzala, njenge-folic acid, insimbi, i-calcium ne-omega-3, kulezi zinhlobo zokudla. Ngokuphambene, gwema ukudla okucubunguliwe noshukela omningi, ngoba kungaphazamisa amazinga amahomoni futhi kulimaze impilo yesibeletho nomlomo waso.
-
Gwema Ukubhema Notshwala
Ukubhema kunomthelela omubi ohlelweni lokuzivikela komzimba [12]. Lokhu kunganciphisa ikhono lomzimba wakho lokulwa nokutheleleka njenge-HPV. Ukusebenzisa utshwala ngokweqile kungaphazamisa amazinga amahomoni futhi kuthinte kabi ukukwazi kwakho ukuzala. Ukuyeka ukubhema nokunciphisa indlela ophuza ngayo utshwala kungenza ngcono kakhulu impilo yakho yokuzala namathuba okukhulelwa uma uhlela ukukhulelwa.
-
Cabanga Ngokusebenzisa Izithasiselo Zokuzala
Izithasiselo zokuzala zingasiza ukugcwalisa izikhala zokudla okunomsoco ekudleni kwakho. Zinganciphisa ubungozi bokushoda kokudla okuyimfuneko, njengokushoda kwe-folic acid noma insimbi, okungase kuthinte impilo yakho yokuzala namathuba okukhulelwa. Izithasiselo zokuzala futhi zinikeza ama-nutrient e-antioxidant njengevithamini A, C no-E, avikela isibeletho, umlomo wesibeletho nempilo yonke yezitho zokuzala ekucindezelekeni okubangelwa ama-oxidative.
Isiphetho
Isibeletho nomlomo wesibeletho kuyingxenye yokwakheka komzimba wokuzala kowesifazane futhi kudlala izindima ezinkulu ekuzaleni. Isibeletho sikhuthaza ukunamathela kweqanda elichumile kuso, ngokudala indawo efanele ukukhulelwa. Ngemva kokunamathela, siqala ukondla umbungu futhi simvikele endaweni yangaphandle engeyona ephephile.
Umlomo wesibeletho wenza izinguquko eziningi ngezinsuku zokuvuthwa kweqanda ukuze uvumele amaseli esidoda ukuba aswime angene ohlelweni lokuzala lwesifazane. Uketshezi lwe-mucus olukhiqizwa umlomo wesibeletho lusebenza njengodonga oluvimbela amagciwane angaphandle ayingozi. Linohlelo olubalulekile nangesikhathi sokubeletha, lapho uthamba futhi wandise (udilate) ukuze usize ukukhishwa kwengane.
Noma yisiphi isimo esithinta isibeletho nomlomo wesibeletho singabeka engozini impilo yakho yokuzala kanye nokukhulelwa uma ukhulelwe. Ungakwazi ukugcina impilo nokusebenzisana kahle kwalezi zitho ngosizo lokuguqula indlela odla ngayo nendlela ophila ngayo nsuku zonke.
Izinsiza Ezisetshenzisiwe
- Gasner, A., & A, A. P. (2023, July 30). I-Physiology, Isibeletho. StatPearls - NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557575/
- Professional, C. C. M. (2024a, May 1). Umlomo wesibeletho. Cleveland Clinic. https://my.clevelandclinic.org/health/body/23279-cervix
- Thiyagarajan, D. K., Basit, H., & Jeanmonod, R. (2024, September 27). I-Physiology, Umjikelezo Wokuya Esikhathini. StatPearls - NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/
- Usayizi Ojwayelekile Wesibeletho Ngesikhathi Sokukhulelwa. American Pregnancy Association. https://americanpregnancy.org/healthy-pregnancy/pregnancy-health-wellness/uterus-size-during-pregnancy/
- Hansen, L. K., Becher, N., Bastholm, S., Glavind, J., Ramsing, M., Kim, C. J., Romero, R., Jensen, J. S., & Uldbjerg, N. (2013). I-mucus plug yomlomo wesibeletho ivimba, kodwa ayivali ngokuphelele, ukudlula kwamagciwane akhuphukayo asuka esithweni sangasese sowesifazane ngesikhathi sokukhulelwa. Acta Obstetricia Et Gynecologica Scandinavica, 93(1), 102–108. https://doi.org/10.1111/aogs.12296
- Sohn, G. S., Cho, S., Kim, Y. M., Cho, C., Kim, M., & Lee, S. R. (2018). Ukwelashwa kwanamuhla kwemithi kwe-fibroids zesibeletho. Obstetrics & Gynecology Science, 61(2), 192. https://doi.org/10.5468/ogs.2018.61.2.192
- Breintoft, K., Arendt, L. H., Uldbjerg, N., Glavind, M. T., Forman, A., & Henriksen, T. B. (2022). I-endometriosis nokubeletha kusenesikhathi: Ucwaningo lweqoqo laseDenmark. Acta Obstetricia Et Gynecologica Scandinavica, 101(4), 417–423. https://doi.org/10.1111/aogs.14336
- Yanaihara, A., Yorimitsu, T., Motoyama, H., Iwasaki, S., & Kawamura, T. (2008). Indawo ye-polyp ye-endometrial nezinga lokukhulelwa ezigulini ezineminyaka eminingi zingakhuleli. Fertility and Sterility, 90(1), 180-182. https://doi.org/10.1016/j.fertnstert.2007.05.072
- Lycke, K. D., Kahlert, J., Petersen, L. K., Damgaard, R. K., Cheung, L. C., Gravitt, P. E., & Hammer, A. (2023). Ingozi yokuba nomdlavuza womlomo wesibeletho ngemva kokungelashwa kwe-cervical intraepithelial neoplasia ibanga lesi-2: ucwaningo lweqoqo labantu. BMJ, e075925. https://doi.org/10.1136/bmj-2023-075925
- Screening for Cervical Cancer. (2024, December 11). Ukuhlolwa kokuxilonga umdlavuza womlomo wesibeletho. https://www.cdc.gov/cervical-cancer/screening/index.html
- HPV Vaccination for Males and Females - Umgomo we-HPV wamadoda nabesifazane - American Urological Association. (n.d.). https://www.auanet.org/about-us/aua-statements/hpv-vaccination-for-males-and-females
- Qiu, F., Liang, C., Liu, H., Zeng, Y., Hou, S., Huang, S., Lai, X., & Dai, Z. (2016). Imiphumela yokubhema ugwayi ekusebenzeni kahle kokuzivikela komzimba: Kuyakhuphuka bese kwehla noma kuphenduke ngokuphelele phansi na? Oncotarget, 8(1), 268–284. https://doi.org/10.18632/oncotarget.13613










